Francuska je, kako je svojevremeno primijetio francuski putopisac Silven Teson, “raj nastanjen ljudima koji misle da žive u paklu”.
Kako kampanja za predsjedničke izbore naredne godine dobija sve veći zamah i sve više potencijalnih kandidata objavljuje svoje kandidature, zemlja se nalazi u posebno sumornom raspoloženju, piše za Gardijan Pol Tejlor, gostujući istraživač u Evropskom političkom centru.
Kada bi se izbori održali sada, populistkinja Marin le Pen, koja se zalaže za strožu imigracionu politiku, imala bi velike šanse da ubjedljivo osvoji Jelisejsku palatu, nošena talasom razočaranja birača u cjelokupnu političku klasu i osjećajem da “smo sve drugo već probali”.
Ali od sada do 18. aprila 2027. , kada će biti održan prvi krug izbora, mnogo toga može da se dogodi. Francuska je, takođe, zemlja u kojoj iznenadni preokreti nijesu rijetkost.
U proljeće 2011., Dominik Stros-Kan, tadašnji šef Međunarodnog monetarnog fonda (MMF) i cijenjeni bivši ministar finansija, bio je veliki favorit da postane kandidat Socijalističke partije koji bi pobijedio tadašnjeg predsjednika, konzervativca Nikolu Sarkozija, na izborima 2012.
Međutim, Stros-Kanovu političku karijeru srušio je skandal u vezi sa seksualnim uznemiravanjem, a na kraju je na čelo države došao do tada nedovoljno poznati socijalista Fransoa Oland.
Godine 2016, bivši konzervativni premijer Fransoa Fijon bio je ubjedljivo ispred ostalih kandidata u trci za nasljednika Olanda.
A onda je otkriveno da je svojoj supruzi obezbijedio fiktivna radna mjesta u parlamentu koja su bila finansirana novcem poreskih obveznika. Fijon je završio na trećem mjestu, dok je mladi centrista Emanuel Makron, politički autsajder bez stranačke mašinerije, odnio pobjedu.
Da bismo razumjeli pozadinu izbora naredne godine, koji će imati ogromne posljedice ne samo po Francusku već i po Evropu i zapadni savez, vrijedi sagledati specifične okolnosti koje francusku potištenost razlikuju od krize sa kojom se suočavaju druge razvijene demokratije.
Na kraju krajeva, politika je u mnogim zemljama postala oštrija i polarizovanija. Druge velike evropske ekonomije stagniraju.
Tradicionalne političke stranke širom Evrope slabe i fragmentisane pod sve većim pritiskom pobunjenih desnih nacionalističkih populista, ali i nove radikalne, često ekološki orijentisane ljevice. Političku nestabilnost svuda dodatno podstiču histerija društvenih mreža i ciklus vijesti koji traje 24 sata dnevno, sedam dana u nedjelji.
Ipak, nekoliko istorijskih faktora čini francusko nezadovoljstvo specifičnim, kao što sam nedavno razmatrao u razgovoru sa Mišelom Vjevorkom, uglednim sociologom i autorom brojnih studija o francuskom društvu, među kojima je i “Kuda ide Francuska: preobražaj ili propast?”.
Francuska je bila prva centralizovana država u Evropi, sa tradicijom državnog usmjeravanja ekonomskog razvoja koja seže do kardinala Rišeljea, Luja XIV i njegovog ministra Žana Batista Kolbera u 17. vijeku. Tu tradiciju obnovili su Šarl de Gol i poslijeratne vlade, koje su koristile moćni nacionalni komesarijat za ekonomsko planiranje kako bi podstakle industrijsku modernizaciju, uključujući razvoj nuklearnog programa, vazduhoplovne industrije i velika ulaganja u javnu infrastrukturu.
To djelimično objašnjava zašto Francuzi imaju velika očekivanja od države i prihvataju neke od najviših nivoa oporezivanja, preraspodjele dohotka i javne potrošnje u odnosu na ekonomsku proizvodnju među velikim svjetskim ekonomijama.
To takođe pomaže da se objasni zašto je odnos javnog duga Francuske prema BDP-u, koji iznosi 118 odsto, među najvišima u Evropi i među najbrže rastućima.
“Francuzi su veoma vezani za javne službe i zabrinuti zbog njihovog urušavanja, što je naročito očigledno u javnom obrazovanju, ali i u pravosudnom sistemu, policiji, poreskom sistemu i zdravstvenim službama, kako je pokazala pandemija kovida 19”, rekao je Vjevorka. „Imaju osjećaj da smo nekada bili velika zemlja na čelu modernosti, a da se sada raspadamo“.
Još jedna jedinstvena karakteristika jeste višestoljetna tradicija, često nasilnih, protesta. Od seljačkih buna i pariskih barikada u 16. i 17. vijeku, pa sve do velikog prevrata koji je predstavljala Francuska revolucija 1789., pobuna protiv vlasti dugo se smatrala legitimnom u velikom dijelu društva.
Kako je to rekao Žan-Pol Sartr: “Ispravno je pobuniti se”. I francuski radnički pokret bio je ukorijenjen u anarhosindikalizmu, prije nego što je njime počela da dominira Komunistička partija, i nema tradiciju reformističkog kompromisa kakvu imaju britanski ili njemački sindikati.
Kao što su Englezi učinili u 17. vijeku, Francuzi su u 18. vijeku pogubili svog kralja, ali je trebalo da prođe gotovo još jedan vijek da monarhija konačno bude ukinuta, nakon dvije obnove monarhije i dvije carevine. Francuska ljevica borila se za republikanski princip i na kraju odnijela pobjedu nad autoritarnim snagama koje je podržavala Katolička crkva tokom Drajfusove afere krajem 19. vijeka.
To je dovelo do strogog razdvajanja crkve i države i do principa sekularizma, koji danas uživa široku podršku i konsenzus.
Međutim, kako je primijetio Vjevorka, opadanje hrišćanskog identiteta Francuske i vjerske prakse poklopilo se sa usponom islama, uglavnom među stanovništvom imigrantskog porijekla. To je podstaklo strahove i zabrinutost koje raspiruju konzervativni i krajnje desničarski političari, kao i medijsko carstvo nove desnice milijardera Vensana Bolorea.
Ovi strahovi objašnjavaju uspon krajnje desničarskog Nacionalnog fronta, koji je 1972. osnovao Žan-Mari le Pen, a kojeg je Vjevorka nazvao “pionirskom nacional-populističkom strankom u Evropi”. Borba protiv imigracije bila je u središtu njenog političkog programa.
Njegova ćerka Marin le Pen preimenovala je stranku 2018. u Nacionalno okupljanje (RN), nastojeći da joj pribavi veći ugled i prihvatljivost u javnosti.
Stranka vuče korijene iz Višijevskog režima, koji je sarađivao sa nacističkom Njemačkom, ali je antisemitizam zamijenila antiislamizmom. Zalaže se za princip „nacionalnog prioriteta“, prema kojem bi francuski državljani imali prednost u ostvarivanju prava na socijalnu pomoć, stanovanje i zdravstvenu zaštitu.
Još jedna karakteristika po kojoj se Francuska izdvaja jeste njena politička i administrativna elita, koja je nakon Drugog svjetskog rata izgrađena na meritokratskim osnovama osnivanjem Nacionalne škole za administraciju (ENA), čiji je zadatak bio da obrazuje najviše državne službenike i rukovodioce nacionalizovanih preduzeća, od kojih su mnogi kasnije napravili političke karijere.
Vremenom je taj sistem postao okoštao i iznjedrio samoodrživu elitu – takozvane enarque – koja se sve više doživljava kao udaljena od problema i svakodnevnih briga običnih Francuza.
Svi ovi faktori zajedno objašnjavaju raspoloženje javnosti uoči početka kampanje – duboki pesimizam zbog stanja u zemlji, zabrinutost zbog pitanja identiteta, sve lošijih javnih službi i troškova života, kao i razočaranje političkim establišmentom, za koji se smatra da je podbacio na svim tim poljima.
Na skup faktora koji, prema Vjevorki, leže u osnovi političkog nezadovoljstva, dodao bih i široko rasprostranjeni nedostatak ekonomskog realizma, kao i uvjerenje da ono što Francuzi nazivaju “javnim novcem”– a što se u Velikoj Britaniji ili Njemačkoj naziva “novcem poreskih obveznika“ – može da se neograničeno povećava.
Ekonomski nerealizam čini Francusku posebno podložnom privlačnosti čarobnih finansijskih rješenja, poput fantazije Nacionalnog okupljanja (RN) da bi dug i budžetski deficit jednostavno nestali kada bi vlada obustavila socijalna davanja imigrantima i drastično smanjila svoj doprinos Evropskoj uniji.
Tu je i tvrdnja radikalnog ljevičara Žan-Lika Melanšona da Francuska samo treba da “bez ikakvih troškova” otpiše 18 odsto svog duga koji drži Evropska centralna banka i zaplijeni sva nasljedstva vrednija od 12 miliona eura.
Nije stoga čudo što političari koji predlažu sumorna, ali realna rješenja poput podizanja starosne granice za odlazak u penziju ili ograničavanja pojedinih socijalnih davanja imaju tako malo prostora za djelovanje. Čuveni slogan studentskih pobuna u maju 1968. godine glasio je: “Budite realni, zahtijevajte nemoguće”.
Veliki rizik sada jeste da Francuzi glasaju po osjećaju, a ne po razumu. U trenutku kada se Francuska i Evropa suočavaju sa tako velikim geopolitičkim i fiskalnim rizicima, to je veoma zabrinjavajuća perspektiva, zaključuje Tejlor.