Reforma mađarskog javnog servisa počela je izvinjenjem emitovanim na crnoj pozadini. Nova vlada Petera Mađara demontira jedan od ključnih instrumenata moći Viktora Orbana.
Kriminalni arapski i afrički migranti siluju bespomoćne mađarske djevojčice. Američki milijarder mađarsko-jevrejskog porijekla uništava hrišćanski identitet Mađarske. Evropska unija indoktrinira djecu „LGBTQ propagandom“. Ukrajinska mafijaška država namjerava da žrtvuje mladu generaciju Mađarske u ratu i opljačka milione mađarskih penzionera.
Ovakve dezinformacije koje su godinama emitovali mađarski javni mediji pod Viktorom Orbanom bile su bez presedana u Evropskoj uniji. Ni u jednoj drugoj zemlji-članici u posljednjih nekoliko decenija javni mediji nisu širili toliko velike količine laži, mržnje i propagande. Neki elementi podsjećali su na fašističku i antisemitsku propagandu međuratnog perioda, dok su drugi bili svojevrsni odraz ruskih državnih medija.
Sada je to doba završeno. U utorak 7. jula 2026. u 16:00 časova, ekran informativnog kanala M1 se zatamnio. Pojavio se bijeli tekst na kojem je pisalo: “Javni mediji ne smiju da lažu. Izvinjavamo se što smo to radili godinama. Javni mediji se sada restrukturiraju kako bi se u budućnosti obezbijedila nezavisnost i kredibilitet. Emitovanje vijesti privremeno je obustavljeno. Pratite nas!”
Uporedo s tim izvinjenjem i objavom, obustavljene su sve emisije vijesti i svi politički programi na mađarskom javnom radiju i televiziji. Političke vijesti dostupne su samo na veb-stranici novinske agencije MTI, koja je takođe dio holding kompanije javnih medija MTVA.
“Lagali su i danju i noću”
To je istorijski trenutak za Mađarsku. Čak ni 1989–90, kada je komunistička diktatura okončana i počelo se s prelaskom na novi sistem u Mađarskoj, tako nešto se na državnom emiteru tog vremena nije dogodilo. U utorak je mađarski premijer Peter Mađar na Fejsbuku napisao: “Istorijski dan. Danas se emitovanje propagande u javnim medijima završava. Lagali su i danju i noću, na svim kanalima. To je sada gotovo.”
U utorak se to nije završilo samo na crnom ekranu i izvinjenju. Ključne ličnosti na kanalu M1 bile su primorane da napuste svoje funkcije. Među otpuštenima je i šef M1 Žolt Nemet – poznat po nadimku “Pitbul”zbog svog izuzetno agresivnog, konfrontacionog stila. Otpuštena je i većina programskih direktora, kao i urednika pojedinačnih emisija M1.
Simbolično vrijeme
Nakon nešto manje od četiri sata crnog ekrana, M1 je u utorak uveče tačno u 19:56 pokrenuo novi program. To je simbolično vrijeme u čast antikomunističke, antisovjetske revolucije iz 1956. , koja je brutalno ugušena nakon invazije sovjetskih trupa. Počevši od 19:56, emitovan je mađarski filmski klasik “Svedok” (1979) — legendarna politička satira o mađarskom staljinizmu, koja prikazuje njegove okrutnosti i apsurdne propagandne laži. Crna pozadina koja prikazuje izvinjenje za sada ostaje vidljiva na veb-stranici “Hirado”, glavne informativne emisije M1.
Radikalna reforma mađarskih javnih medija bila je centralnim obećanjem predizborne kampanje Petera Mađara. Čak i nakon izborne pobjede njegove stranke Tisa 12. aprila, gotovo da nije prošao dan, a da on nije žestoko napao javne emitere kao „fabriku laži“. I to s dobrim razlogom: priča o tome kako je Orban preoblikovao mađarske javne medije, i većinu privatnih medija, kako bi ih uskladio s vladinom linijom jedno je od najmračnijih poglavlja njegove vladavine.
Ubrzo nakon izborne pobjede u proljeće 2010., autokrata je osnovao NMHH, regulatorno tijelo za medije sastavljeno od ljudi lojalnih vladi. Koristio je novi zakon o medijima da upodobi javne medije, a kasnije ih je konsolidovao pod medijskom holding kompanijom MTVA. Do 2011., većina nezavisnih novinara je ili otpuštena iz javnih medija ili su otišli svojom voljom.
Satira emitovana kao istinske vijesti
Od tada je oznaka „javni servis“ bila samo formalnost. Tokom godina, mediji MTVA sve su se više pretvarali u instrument za širenje Orbanove propagande, ponavljajući njegove poruke gotovo mehaničkom monotonijom. U svojim informativnim i političkim programima, M1 je podsticao neprijateljstvo prema EU, američkom milijarderu i filantropu Džordžu Sorošu, organizacijama civilnog društva i nezavisnim novinarima. Uprkos zakonskoj obavezi da obezbijedi uravnoteženo izvještavanje, opozicioni političari i nezavisni glasovi gotovo da nijesu imali prostora na kanalima MTVA.
Izvještavanje M1 dostiglo je najnižu tačku – istovremeno i patetičnu i farsičnu – 20. maja 2018. Tog dana je emisija „Híradó“ kao autentičnu vijest prenijela članak sa njemačkog satiričnog sajta „Noktara“ („Vijesti s Orijenta – danas“), u kojem se tvrdilo da je grad Esen tokom Ramazana preimenovan u „Fasten“ („Post“), kao znak dobre volje prema muslimanima. Cilj te priče bio je da sugeriše kako se Njemačka potčinjava islamskim migrantima. Ispravka nikada nije objavljena.
Nakon što je Rusija 2022. pokrenula rat protiv Ukrajine, kanali MTVA dodatno su pojačali svoju retoriku. Kroz očiglednu zamjenu uloga agresora i žrtve, stvarali su paralelnu stvarnost u kojoj je Ukrajina predstavljana kao svojevrsna „imperija zla“, dok su rusku državnu propagandu preuzimali, često bez ikakvog kritičkog odmaka.
Orban je sličan model primijenio i na privatne mađarske medije. Kupovale su ih kompanije povezane s njemu bliskim oligarsima, nakon čega bi bili stavljeni pod političku kontrolu ili ugašeni – kao što se dogodilo ljevičarskom dnevnom listu „Népszabadság“ 2016.
Epizoda koja je podsjećala na mafijaški film odigrala se 28. novembra 2018. Toga dana su mađarski preduzetnici bliski Orbanu „donirali“ svoje medije novoosnovanoj Centralnoevropskoj fondaciji za štampu i medije (KESMA). Bio je to kolektivni „poklon“, bez ikakve formalne naknade ili razmjene vrijednosti. Ukupno su prenijeli 476 medijskih izdanja iz oblasti televizije, radija, štampe i interneta, čime je gotovo čitav privatni provladin medijski sektor u Mađarskoj stavljen pod kontrolu jedne fondacije.
Orban protestuje
Prošle sedmice u medijskom holdingu MTVA imenovan je vršilac dužnosti direktora. U utorak je imenovan i privremeni novi rukovodeći tim informativnog kanala M1. U saopštenju MTVA navedeno je da će stalne rukovodeće funkcije u okviru holdinga biti popunjene kroz javni postupak, u konsultaciji s predstavnicima civilnog društva i strukovnih organizacija.
Mnogi nezavisni novinari pozdravljaju promjene u mađarskom medijskom prostoru, ali istovremeno zahtijevaju stvarno učešće u procesu reformi. Njihov odnos prema planovima nove vlade mogao bi se sažeti u poruku: “Sačekajmo da vidimo.” Marton Gergelji, glavni urednik nedjeljnika „HVG“, nedavno je to opisao na jednoj panel-diskusiji u Budimpešti riječima: „Kao da smo godinama preživljavali stotinu metara ispod površine vode, a sada iznenada izranjamo.“
U utorak se i Viktor Orban oglasio na Fejsbuku protestujući zbog restrukturiranja javnih medija. Taj potez opisao je kao „još jedan proizvoljan potez stranke Tisa“. Protest je uputio i poslanik Fidesa Balaž Nemet. Upravo on, kao bivši voditelj informativne emisije „Híradó“, snosi odgovornost za mnoge ozloglašene primjere pristrasnog izvještavanja tog kanala. Nakon što je ekran M1 u utorak ostao crn, Nemet je na Fejsbuku napisao: „Mađarska demokratija je mrtva.“
